A EVOLUCIÓN URBANA DE PONFERRADA

LIBRERIACAJONDESASTRE.COM

A EVOLUCIÓN URBANA DE PONFERRADA,

Por Xabier Lago Mestre.

Soprende que a cidade de Ponferrada teña tan grande desenvolvemento urbano estando tan alonxada das capitais provinciais (León, Lugo, Ourense, etc). Quizais este afastamento dos ditos centros de poder axudase ao desenvolvemento da capital berciana. Aínda que a grande despexe foi por mor da implantación do capitalismo industrial no século XX que favoreceu a chega de miles de emigrantes traballadores.

                Mais vaiamos por partes. Na Idade Media sabemos dun núcleo urbano entorno ao vello castelo templario e logo da fortaleza. Houbo numerosos señores da vila que se aproveitaron dos seus vasalos ponferradinos, mediante a recadación de impostos, penas xudiciais e servizos persoais (cavas do foxo, reconstrución do castelo, recrutamentos militares, etc). Ademais disto, o concello de Ponferrada tiña xurisdición sobre certas aldeas da súa contorna (alfoz). Por iso, os veciños desas localidades debían de axudar á conservación da cerca da vila,  a cambio de conseguir eses habitantes foráneos a proteción trala cerca en caso de ataques exteriores. Neste período a construción da ponte de portas de ferro, polo bispo Osmundo, foi fundamental para o desvío do Camiño de Santiago, dende santo Tomás das Olas para Ponferrada.

                Feito salientable foi a derrota do conde de Lemos, señor da vila, polos Reis Católicos,  os cais mercan Ponferrada en 1486. Dende esta data a Coroa establece a capitalidade da nova provincia do Bierzo, establece o seu correximento, concede ferias e mercados, fixa a tesourería de rentas, etc. Importante foi o desenvolvemento urbano da zona intramuros a nivel urbanísttico durante a Idade Moderna, casonas, empedrado de rúas e prazas, torre do reloxo, igrexa maior, etc. Mais a vila vai a medrar paseniño polos barrios de san Andrés co seu hospital e santa Marta (zona plantío de árbores) e A Poboa no arrabalde.

Os mercados e feiras axudaron ao desenvolvemento económico de Ponferrada. Tiveron gran importancia en xeral por mor das mercas estacionais dos seitadoes galegos retornados e as compras e vendas de gando por parte de castelaos e galegos, respeitivamente. As prazas do Mercado e das Eras foron os centros comerciais, seguidos por outras rúas coma Carnecerías, Aceiterías, Reloxo e Rañadeiro, nesta última houbo grande cantidade de vendedores de produtos artesanais (curtidos, textis, ferro…). A zona gandeira do Moclín quedouse pequena, por iso leváronse os muitos gandos á ermida de san Antonio. A agricultura de autoconsumo abastecíase nas ribeiras dos ríos Sil e Boeza coas tabladas de ortas.

Como xa dixemos, o desenvolvemento económico capitalista do Bierzo chegou coa mineiría, industría, enerxéticas, etc. O novo sistema económico rexional precisa dun centro de poder centralizado e xerarquizado en Ponferrada (bancos, administración, comercio, transportes, etc). A concentración industrial, mineira e transportes favorece a oferta de numerosos empregos. Veñen muitos traballadores galegos, andaluces, asturianos, portugueses, etc. Hai pois unha grande necesidade de vivendas para a nova veciñanza. A ampliación do barrio antigo da Poboa vai para diante a mediados de século XX.  Son as novas zonas de Lazúrtegui (antes os mesonres), san Pedro (mercado e igrexa), Navaliegos (vivendas sindicais, 1957), estación (Renfe), MSP (vivendas oficiais e obreiros, economato) e san Ignacio (igrexa e colexio). Aínda así, a falta de vivendas obriga a construir nos barrios periféricos, a saber, Catroventos, Fontesnovas, Flores do Sil, La Placa (cargadeiros de carbón e fábricas), Compostilla (poboamento de Endesa)…

Na segunda metade do século XX teñen lugar grandes mudanzas. Entre elas a emigación do rural berciano, despoboación das zonas montañosas, crises enerxética e mineira, etc. O medre da cidade de Ponferrada xa non é tan grande mais o sector servicios e os polígonos industriais tiran da economía urbana. O novo urbanismo concéntrase no polígono das hortas que ía para campus universitario e quedou en zona cultural (colexios) e vivendas. Outras novas zonas enriba foron o Plantio, co hospital primeiro e logo co campus universitario, ademais do Carme xa sen o seu vello cemiterio. O atrativo do turismo está a potenciar a hostaleria e a restauración de Ponferrada, coma centro de partida de variadas rotas, casos das Médulas, Tebaida berciana, deporte de montaña e o futuro Ponfeblino será a guinda.

Xa no século XXI hai que salientar a importancia do novo barrio da Rosaleda, nas terras expropiadas para a fracasada siderurxia de comezos do século XX. Anexas foron as instalaciois deportivas do Toralín. Mais non se pode olvidar o novo gran centro comercial deste barrio. Concentrar a meirande oferta comercial nun só lugar transformou as compras e o lecer dos ponferradinos. Máis aló, esta influenza comercial chega a tódolos bercianos e muitos valdeorreses como ben sabemos todos. Agora ben, estas novas relaciois urbanas, cun grande centro comercial, seguindo o exemplo norteamericano, ten unhas graves consecuencias.

Como era de esperar houbo unha influenza negativa do grande centro comercial do barrio da Rosaleda. Conseguiu unha concentración comercial que debilitou a outras zonas urbanas, casos da alta e baixa. No centro tiveron que pechar a persiana muitos comercios, por xubilación, falta de relevo e competencia. O certo é que para os usuarios o novo centro comercial ten un atrativo especial que chama, tanto para comprar, aproveitar o lecer, pasear, mirar ou socializarse nun lugar de encontro ao que todos van. En fin, que alí tes de todo o que poidas desexar, a modernidade ao alcance da mao.

Xa ninguén se recorda cando a burquesía ponferradina decimonónica facía o paseo domingueiro entre a praza do mercado ou da igrexa maior até o parque do Plantío. Logo viñeron os tempos en que as familias obreiras facían o percorrido festivo entre as estaciois do ferrocarril, vendo saír e chegar con comboios, para logo ir ás rúas comerciais e bares da Poboa. No século XXI, se queres vida social tes que deslocalizarte para o centro comercial do barrio da Rosaleda. De tódolos xeitos, todo pode mudar, a internet está a potenciar o comercio eletrónico e quen sabe se ese centro comercial pode perder os futuros usuarios que prefiran mercar dende a súa casa coa máxima comodidade e privacidade.   

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

UN NOVO CONVENIO ENTRE JUNTA E COMARCA DO BIERZO.

libreriacajondesaste.com

NOVO CONVENIO ENTRE JUNTA E COMARCA,

Por Xabier Lago Mestre.

Por fin a Junta de Castela e León e o Consello comarcal do Bierzo asinaron un novo convenio marco para establecer as relaciois entre ámbalas dúas instituciois. Por desgraza a Lei da Comarca de 1991 fixou un Consello Comarcal mui dependente, tanto a nivel competencial coma financeiro. Isto provoca que cada catro anos haxa que revisar as relaciois interinstitucionais. Este carto convenio terá unha vixencia até o ano 2029.

                Por suposto, resulta fundamental o protagonismo da Junta de Castela e León na creación da Comarca do Bierzo, foi ela quen presentou o proxeto de lei ante as Cortes autonómicas. E maila Junta é quen facilita os cartos públicos para o funcionamento da institución comarcal. Non podemos pasar por alto esta dependencia institucional do poder político de Valladolid, fixado así no contido da Lei da Comarca de 1991. Ademais a propia lexislación local estatal restrinxe gravemente a capacidade financeira das comarcas. Logo a Comarca do Bierzo está atrapada na rede da lexislación estatal e autonómica que constrinxe o seu ativismo administativo e político.

                Velaí a importancia de concretar as relaciois financeiras entre Junta autonómica e Comarca do Bierzo. Por suposto, fíxanse uns compromisos xerais e outros sectoriais que oxalá poidan levarse a cabo, aínda que xa sabemos da debilidade dos compromisos en precampaña eleitoral e durante as conxunturas políticas das lexislaturas. Estas sempre mui condicionadas polos pactos entre os partidos gobernantes. Intentaremos ser optimistas até o ano 2029.

                Neste tema dos compromisos políticos non resulta lóxico que a Comarca do Bierzo non posúa aínda unha sede estable e que teña que pagar aluguer pola sede provisoria de hoxe no parque da Provincia do Bierzo de Ponferrada. Xa está ben de esperar unha sede digna e axeitada!. Cumprirá a Junta de Castela e León co eterno compromiso de financiamento da dita sede?.

                Por suposto que a Comarca do Bierzo segue sen poder desenvolver as súas competencias plenamente. Tanto a dita Junta coma a Deputación leonesa son ben reticentes a delegar no Consello Comarcal a xestión das que consideran as súas competencias. Os poderes institucionais foráneos ven unha ameaza de perda competencial. A descentralización só ten valor cando beneficia ás ditas Junta e á Deputación. Por iso o principio de administración máis próximo aos cidadaos segue sen executarse no caso do Bierzo. Nosa rexión é periférica da comunidade autónoma, ben lonxe da chaira castelaoleonesa e afastada por montañas. Todo o mundo estende esta situación xeográfica singular menos os políticos foráneos que non queren descentralizar para facilitar o aceso dos bercianos ás administraciois.

                Como exemplo do descrito e denunciado temos a falla de delegación en materia cultural. No Bierzo hai unha comunidade galegofalante que necesita que se fomente o uso do seu idioma para acada unha normalización lingüística. Sen embargo, tanto a Junta de Castela e León coma a Deputación leonesa atesouran a competencia cultural e son elas as que determinan o destino da nosa lingua galega, cunha restritiva política cultural cara ao idioama galego. Esas dúas administraciois foráneas toman as decisiois políticas e soltan os cartos públicos cando les petan, sempre migallas para o galego. Isto é un abuso institucional que discrimina aos galegofalantes. Lamentable a falta de conciencia política do que debe ser o fomento da cultura berciana tradicional. Será que a defesa do galego do Bierzo non lles dá votos aínda?.

                A seguir con este tema cultural, o Conselh Generau d´Arán asina periódicamente un convenio coa Deputació de Lleida para o fomento do idioma aranés. Con total normalidade, a institución que fala aranés xestiona a política cultural, non así dende a cidade de Lleida. Todo o contrario fai o Instituto Leonés de Cultura co galego do Bierzo. Os que non falan este idioma, desde a sede a Deputación,  queren condicionar noso destino cultural ano tras ano coas súas escasas subvenciois. Eses políticos leoneses teñen máis faciana ca lombo!.

                Voltamos ao tema das competencias comarcais para salientar a importancia de competencias delegadas. Son os casos do servizo de asistencia aos pequenos concellos rurais (SAM), a xestión do medio natural cos labores silvícolas, o apoio á terceira idade e infancia, a xestión dos fondos da transición enerxética dos municipios mineiros, centro de atención a drogodependentes, medidas para favorecer o emprendimento, inserción de discapacitados, etc. Son centos os bercianos silentes que se teñen beneficiado destes variados servizos públicos da Comarca. Recordamos tamén o Banco de Terras que trata de favorecer a explotación de terras agrícolas abandonadas, ademais do servizo de pequenas obras das pedanías.

                A Comarca do Bierzo aposta pola representación turística propia dende o século pasado. Non pode faltar a nosa presenza nas grandes feiras de Fitur Madrid e Intur Valladolid. Fruito desta promoción turística temos a chega de milleiros de turistas á nosa rexíón. Porque  acadamos unha marca de calidade turística sen igual, ben recoñecida en Catela e León e España. Estamos seguros de que este valor turístico berciano singular non sería tal cunha dependencia promocional só dende León e maila súa Deputación.

                Por suposto que o dito Convenio marco de colaboración institucional deixa muitos temas sobranceiros sen tratar. Casos da dita pomoción do idioma galego, recollida común de lixo, tratamento de residuos sólidos, parques de bombeiros, xestión urbanística, etc. Non podemos entender que non se trate sobre a creación dun Centro cultural berciano que abrangue un museo etnográfico e arquivo histórico en Vilafranca do Bierzo. Por certo, hogano, en 2026 celebramos o 35 aniversario da creación da Comarca do Bierzo. Bon cabodeano para reclamar a reforma da Lei da Comarca d 1991. Deixamos dúas propostas para engadir ao texto estatutario. Trátase de reclamar a iniciativa lexislativa ante as Cortes autonómicas, coma xa existe  popular e concellil, e ten a Val d´Arán. E tamén a capacidade de relaciois exteriores, caso de Galicia coas políticas culturais e lingüísticas. Oxalá a conxuntura política, tralas eleciois autonómicas do vindeiro marzo, sexa favorable para conceder ao Bierzo o que ben nos merecemos.

O Bierzo, xaneiro de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

A SUPERAR AS DESPUTAS LINGÜÍSTICAS NA REXIÓN DO BIERZO.

LIBRERIACAJONDESASTRE.COM 

A SUPERAR AS DESPUTAS LINGÜÍSTICAS.

Por Xabier Lago Mestre.

Os bercianos de xeito xeral opinamos que na nosa rexión ben que se fala o idioma galego. Xa nin sequera dende León cuestionan esta realidade lingüística. Noutrora tivemos que escuitar muitas toulerías cazurras que negaban a existencia do noso idioma territorial. Recordamos aínda cando nos dicían que no Bierzo falabamos eses chapurreao, dialeto berciano, modalidade galegoleonesa, falas locais e comarcais varias, etc. Que bo iso de que os de fóra do Bierzo fosen capaces de determinar o que os bercianos falamos dende a Idade Media. Até onde chega o centralismo cultural leonés!.

                 O dito, a meirande parte dos bercianos sabemos que falamos galego, apesares de que hai algúis que aínda non o teñen muito clarexo este tema. Por iso, voltamos a informar máis polo miúdo sobre esta problemática. O primeiro é saber que as mentalidades sociolingüísticas evolucionan co coñecemento coletivo. Eses que dicían falar chapurreao ou falas pecaban dun excesivo localismo idiomático que non les beneficiaba. Por suposto, non de pode illar esas falas locais dos idioma territoriais en que se insiren históricamente. Este pode ser o caso do plural dialetismo galego (comarcal ou local) integrado na lingua galega do noroeste peninsular. Dialetismo que se concreta no variado léxico, fonética e morfosintaxe.    

Por suposto, os filólogos teñen o seu protagonismo na determinación das linguas. Os seus estudos son tamén variados e non sempre coincidentes nas súas teses. Uns defenden que hai un continuum lingüístico dende Catalunya até Galicia pasando por Aragón e León. Este é o caso de Ralph Penny, que di que non hai linguas territoriais veciñas senón dialetos ou falas. Para outros a toponimia demostra que no Bierzo hai un sustrato lingüístico leonés antigo no que se superpon o galego foráneo. Este é o caso do filólogo asturiano Jesús García García.

Tamén temos o caso da denominación dialeto berciano. O primeiro en utilizalo foi Antonio Fernández y Morales no seu libro “Ensayos poéticos en dialecto berciano” (1861). Para este autor tratábase de un dialeto galego, si bien el berciano es un subdialecto gallego, se castellaniza á medida que los pueblos del país de que me ocupo se van acercando á Castilla.   O máis curioso é que esta expresión, dialeto berciano, continúa na atualidade con outro sentido. O torenés Francisco González González defendía o dialeto berciano como mestura de linguas veciñas (galego, leonés e castelao). Sen embargo, sintomático é que eses defensores do hipotético dialeto berciano xamais se atreveron a escribirlo. Tampouco puideron fixar unha gramática común, e non pasaron de recompilar vocabularios comarcal ou locais. O seu excesivo localismo filolóxico berciano non dá para máis.  

Logo temos aos etnógrafos, caso da leonesa Concha Casado Lobato, que apostaba polas falas locais coma obxeto de estudo orixinario, caso do cabreirés. Os ditos grupos de filólogos e etnógrafos comentados rexeitan as influenzas das chamadas linguas territoriais. Ven unha ameaza foránea, caso do galego no Bierzo, porque alteran as falas territoriais que aqueles defenden con paixón. Mal apoio fan eses ditos investigadores a eses dialetos e falas locais cando baten contra os idiomas normativizados. Eles non queren o mantemento deses dialetos nun futuro, senón que sigan así até morrer por falta de falantes. Só pretenden ter un obxeto lingüístico que estudar, ben documentado e conservado nas súas grabaciois fonolóxicas.

Pola outra banda, outros filólogos tamén estudan o dialetismo galego do Bierzo, para desmostrar a existencia desta lingua na nosa rexión dende a Idade Media. O profesor Francisco Fernández Rei estableceu os tres bloques idiomáticos do galego, situando O Bierzo no máis oriental compartido con Eonavia, Valdeorras, O Bolo e As Portelas da Seabra. Pola súa banda, a filóloga Ana Seco Orosa fixou as liñas idiomáticas coñecidas coma isoglosas que definen a caracterización filolóxica específica entre variedades veciñas, caso do galego e leonés. Ademais outros etnógrafos estudaron no Val de Ancares (J. Fernández González, 1978) e Fornela (X. González Reboredo, 2002), atopando muitas coincidencias lingüísticas con Galicia. 

Máis aló dos estudos de todo tipo, o importante é que non se pode cuestionar a presenza histórica do idioma galego no Bierzo. Os falantes galegos non queremos apostar por posturas idiomáticas suicidas, coma esas que din defender un presunto dialeto berciano en utilizalo para nada, ou unhas falas comarcais ou locais que dividen sen xeito. Ante a perda de falantes hai que ofrecer un idioma galego con novas potencialidades.

Fronte a eses filólogos, historiadores e etnógrafos anquilosados no seu pasado idealizado. Persoeiros que egoistamente fomentan un localismo lingüístico aloucado sen instinto de supervivencia idiomática. Eles non son capaces de defender o galego do Bierzo, nin de utilizalo, mais sentan cátedra dende as súas cómodas cadeiras académicas. Tratan de forzar e propagar a súa visión cultural elitista e castelanizada, mentres minorizan sen xeito a lingua galega do Bierzo durante as últimas décadas. Abusan do uso dos cartos públicos para os seus intereses particulares e non para fomentar o pluralismo cultural e lingüístico. 

Pasemos deses ditos seus atrancos elitistas acotío e miremos para diante. Así fan os miles de estudantes de galego na nosa rexión que apostan polo fomento da nosa cultura minorizada secularmente. Esta mocidade quere un galego moderno con novas funcionalidades (administración, dixitalización, intelixencia artificial, robótica, etc) no século XXI. Teñamos visión de futuro pro galego, da mao da modernidade, coa normativización, dixitalización e  internacionalismo. Os galegofalantes luitamos contra esa fronteira política e cultural que nos alonxa de Galicia e que nos afasta da irmá Valdeorras. Temos un idioma galego que ben que nos abre ao mundo co veciño portugués. Esteamos orgullosos da nosa cultura e lingua  galegas porque co noso bilingüismo histórico damos exemplo de humanismo aos que nos queren censurar.

O Bierzo, xaneiro de 2026. 

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

COA NOSA TOPONIMIA BERCIANA.

libreriacajondesastre.com

COA NOSA TOPONIMIA BERCIANA,

Por Xabier Lago Mestre.

Un dos temas máis complexos de estudar da historia do Bierzo é o da toponimia. No caso da nosa rexión temos varias linguas dende a Idade Media. Os falantes destes idiomas crearon a súa toponimia de diversos xeitos. Así os poderes institucionais de cada tempo fixaron as denominaciois oficiais dos seus territorios e localidades dependentes. Noso termo Bierzo tivo antecedentes en Bergidum, Bergida, Berizo ou Berzio, e nas linguas territoriais hoxe xorden O Bierzo e El Bierzu como dín en León.

Recordamos a concesión de cartas forais de repoboamento aos seus vasalos por parte de reis e señores laicos e eclesiásticos. A localidade de Burbia, entre os ríos Burbia e Valcarce, pasou a chamarse Vilafranca en tempos da concesión da carta foral de 1192 polo rei Afonso IX. As crónicas falan da repoboación real de Benevivere e Pontem Ferratum no século XII. Outro troco toponímico foi o caso de Poimalo (1154), en Torre do Bierzo, que pasou a ser Podiobona (1165) pola intervención dos novos frades de santa María. Cando o mosteiro de san Pedro de Montes dominaba na Valdoza e maila Cabreira repoboara San Clemente en 1205 e Noceda da Cabreira en 1149. Por suposto, os señores medievais oficializaban por dereito escrito os nomes das consideradas as súas localidades. Velaí que a medieval Valdoza se convertera en Valdueza na Idade Moderna.

 Certos filólogos pescudan pola fixación de lindeiros lingüísticos na rexión do Bierzo. Incluso desputan polos límites entre o  galego e o leonés entre os ríos Sil e Cúa, ou din que Ponferrada resta fóra da zona galegofalante. Mais é certo que a documentación medieval teima nos topónimos galaicos na vila do Sil, casos de monte do Fabeiro, Quintanela, Compostela, Devesas, Vao, Fontes novas, Sile, Toural, Meraio, Orbanallo, Oza, Cortigueira, Villacideira, Rañadoiro… E escribiron antigamente Pontem Ferratum, Ponsferratus (1131) e Ponteferrata (1178). Agora ben, Ponferrada recorda Ponte+ferrada, en concordancia feminina do galego. En Galicia atopamos semellanzas filolóxicas con Pontevedra e Ponteareas. Por certo, non evolucionou a Puente Fierro en asturleonés. Outro tanto pasou cos topónimos galegos máis lonxanos (Foncebadón e Cruz de Ferro) que non consolidaron as formas leonesas.

Sintomático é o caso da vila de Bembibre. Este topónimo xorde nalgunha documentación medieval coma Benevivere e Bienvivre. Este último semella a intención fracasada do escribán de leonesizar ese termo cun ditongo aberto. Agora ben, hoxe mantén seu Bembibre. Por certo, topónimo mui común en Galicia, en val de Dubra, Viana do Bolo, Taboada, ademais de Bembrive en Vigo e Membibre en Abadín de Lugo. Tamén no século XVIII atopamos escritos co erro Membibre do Bierzo. Algo significará que o termo Bembibre estea tan presente en Galicia e non en terras da chaira castelaoleonesa.

Noutras zonas sabemos de certos irmanamentos toponímicos. Coñecemos O Barco de Valdeorras que nada ten que ver coa existencia dun barco senón cun val grande que alí e abre. Augas enriba, no Bierzo, temos Bárcena do Río e Bárcena da Abadía que semellan ter relación co dito O Barco. Ademais os filólogos insiren nesta dinámica toponímica a Barxela e Barxas, ademais de Barxamaior (A Nogais) e As Barxas (Quiroga). Mentres que Congosto, xunta ao medieval Cubelos, parécese ao Congostra, lugar ben estreito, topónimo abundante en Galicia.  

Outra caraterización dos topónimos é que evolucionan territorialmente. O Bierzo era coñecido como a zona chaira diferente das zonas montañosas periféricas. Sen embargo, a chamada provincia do Bierzo xeneralizou esa denominación até as fronteiras serranas estremeiras. Os pequenos vales do Bierzo ocidental manteñen os seus topónimos territoriais, Fornela, Ancares, A Somoza, O Valcarce ou Aguiar. Abraia o caso de Ancares, que pola intervención política no século XX, estendeu a súa denominación pola veciña terra histórica de Cervantes. No caso da comarca da Cabreira, agora xorde cunha denominación común cando na Idade Moderna estaba dividida en partidos (Cabreira, Odollo, Lousada e Ribeira).

Os historiadores tamén sabemos como coa creación da provincia do Bierzo polos Reis Católicos (ano 1486) este territorio quedou integrado no sistema fiscal da Coroa de Castela. Cando chegaron os recadadores fiscais dende Castela tiveron de facer os censos por tódalas localidades. Nos correspondentes documentos censais xorden os novos nomes das poboaciois. Por suposto, eses oficiais reais foráneos castelanizaron os termos locais porque non lles soaban ben as verbas en galego. Por iso, na documentación castelá do século XVI lemos erros toponímicos como: Barjas, Gestoso, Sotelo, Vega de Valcarcel, Balboa, etc. Asemade o idioma castelao foi o único utilizado pola escrita moderna. Velaí a razón de que os nomes castelanizados fosen tomados coma oficiais co devir secular.

O idioma castelao na Idade Moderna foi utilizado como instrumento de comunicación polos poderes político, económico e relixioso. Así se estableceron relaciois desiguais entre quen ben coñecía a lingua castelá, oral e escrita, e quen a ignoraba, os iletrados, a comunidade galegofalante do Bierzo. As relaciois coa burocracia castelá necesitaban constantemente de intermediarios, procuradores, escribaos e notarios, sempre asalariados. Ante estes oficiais de nada servían os topónimos e andrónimos en galego, todo era castelanizado ante o poder da grafía foránea. Nada se podía reclamar ante un poder monolingüe. Só algúns reclamaron recoñecemento para o galego, casos do frei Martín Sarmiento e pai Feijoo no século XVIII.

O pior de todo é que as situaciois toponímicas discriminatorias continúan en pleno século XXI. Traemos a colación certas imposiciois políticas de hoxe. A Lei do réxime local de Castela e León (1998) obriga a que “la denominación de los municipios habrá de ser en lengua castellana” (art. 24.1). Exemplo abraiante desta intencionalidade política de rematar coas outras linguas minorizadas, caso do galego do Bierzo. Para bater contra desta inxustiza lingüística fai falta o recoñecemento de dereitos idiomáticos á comunidade galegofalante, xa que o Estatuto de Autonomía de Castela e León de hoxe non nos protexe axeitadamente.  

 

O Bierzo, xaneiro de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

NOSO IDIOMA GALEGO ESTREMEIRO.

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL 

NOSO IDIOMA GALEGO ESTREMEIRO,

Por Xabier Lago Mestre.

Recentemente tivo lugar unha Xornada da lingua e da cultura galegas de Asturias na Universidade de Oviedo.  Estaba organizada pola asociación Axuntar de defesa do galego desa provincia. Entre as persoas e coletivos convidados estivemos os galegofalantes do Bierzo, con membros da Escola de gaitas de Vilafranca e Fala Ceibe do Bierzo.

                Na facultade de Filoloxía falouse da problemática do galego de Asturias. Esta lingua está asentada na parte máis ocidental da provincia, na comarca coñecida como Eonavia. Agora ben, non faltaron as queixas polo maltrato que reciben eses falantes galegos por parte dos asturianistas. A primeira ameaza é negar a súa identidade galega, por iso os contrarios din que falan eonaviego cunha normativa lingüística diferente ao galego. Por suposto, os galegofalantes de Asturias ten clarexo o seu idioma. Hai que saber pasar deses poderosos que impoñen linguas e terminoloxías ás minorías. 

                Os tres territorios estremeiros, a saber, Eonavia, O Bierzo e As Portelas da Seabra, temos problemas de identidade porque os asturianos, leoneses e zamoranos non queren recoñecer que falamos o idioma galego dende a Idade Media. Ben sabemos disto os bercianos cos enfrontamentos co leonesismo, político e cultural. Os rexionalismos, asturiano e leonesista, rexeitan que nas súas provincias poida haber outras minorías culturais que cuestionen a súa territorialidade histórica. Exemplos destes ataques sen xeito dos foráneos temos a esgalla no Bierzo. Cando se demandaba ofertar galego nas escolas, o Conceyu Xoven acusaba de imperialismo, colonialismo, imposición lingüística, etc (1999), logo o partido Upl pedíu a eliminación da referencia ao galego no Estatuto de autonomía de Castela e León ou o impago dos profesores de galego (2005), negativa á sinalización bilingüe (2025), etc.

                Para os asturianistas e leonesistas calquera medida de promoción do galego nas comarcas do Eonavia e O Bierzo é un perigo para a súa existencia identitaria rexionalista. O curioso do caso é que hai leonesistas que din defender o seu idioma tradicional fronte aos avances do galego polo Bierzo. Agora ben, muitos deles nin falan leonés ou defenden o leonés do Bierzo sempre dende a capital leonesa. Se entramos en wikipedia podemos ler que na exión do Bierzo hai diversidade de falas leoneses, fornelo, ancarés, patsuezo, buecés (Bembibre), charro (Vilafranca), torenés, cabreirés, etc. todas elas dentro do inconcreto dialeto berciano. Dende logo iso é diversidade lingüística, mais non sei se todos eses falantes estarían por un leonés normativo.

Por certo, os galegofalantes dicimos que o galego tivo recoñecemento legal no Estatuto de autonomía de Castela e León en 1999, mentres que o leonés chegou muito depois no 2007. Ademais o galego podése estudar nos centros escolares dende o 2000, nada disto acontece hoxe co leonés. Estas diferenzas xurídicas e educativas por algo serán. Quizais porque non hai demanda do leonés no Bierzo senón na capital leonesa. Iso sí, os leonesistas, políticos e culturais, dedícanse a atacar aos galegofalantes polo ensino do galego, pola sinalización en galego, porque se oferta galego en Ponferrada, cidade que se atopa no seu territorio leonés, segundo a súa peculiar historiografía e filoloxía. Como eles non conseguen fomentar o seu leonés, tratan de ralentizar o avance do galego polo Bierzo.

O certo é que o galego do Bierzo medra en demandantes no ensino regrado (colexios, institutos e Escola oficial de idiomas). Neste curso 2025-26 chega a 1200 alunos. A isto temos que engadir os estudantes de galego a distancia e por libre, si, foron no curso pasado 640 os bercianos que se presentaron aos exames para obter os títulos de galego Celga, segundo datos oficiais. Convén tamén saber do amplo seguimento da Tvgalega no Bierzo, ademais do resto de medios dixitais que non se poden contabilizar, mais son unha realidade cultural incuestionable. O uso do galego tamén xa está presente nos xornais dixitais do Bierzo. Estes ben saben competir no mercado dixital polos internautas bilingües, mentres que os dixitais monolingües seguen nas dinámicas comunicativas do século pasado.

En fin, apesares dos atrancos dos asturianistas e leonesistas, os galegofalantes do Eonavia e O Bierzo seguimos a resistir na defesa da nosa cultura asoballada. Sentímonos mui orgullosos da nosa luita polo bilingüísmo fronte aos que nos impoñen seu monolingüísmo. Nosoutros fachendosos de falar varias linguas, e estar tan perto do internacional portugués. Por iso sentímonos máis ceibes a nivel cultural e lingüístico. Outros están atados ao seu pasado medieval dentro das súas imaxinarias fronteiras, eles non son quen de evolucionar cara a un mundo global e democrático.

O Bierzo, decembro de 2025.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

OS MARQUESES DE VILAFRANCA NAVEGANTES.

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL

OS MARQUESES NAVEGANTES,

Por Xabier Lago Mestre.

Sabemos da existencia dun documental titulado Bahía 1625. Historia sobre lienzo. Este traballo cinematográfico refírese á batalla pola recuperación de San Salvador de Bahía, a capital do Brasil daquela. Nesa época os holandeses ocuparon militarmente esa cidade, como cabeza de ponte da súa expansión colonial. De inmediato, a Coroa de España organizou o exército naval con Portugal para a recuperación dese territorio perdido.

Convén recordar neste caso a política internacional belicosa. España guerreaba sen parar. Velaí a Guerra europea dos 30 anos (1618-1648) entre católicos e protestantes. Ademais a Guerra dos 80 anos (1568-1648) ou de Flandes. Neste contexto, os holandeses toman San Salvador de Bahía para favorecer o seu comercio con Hispanoamérica. A reación española non se fixo esperar, os reinos peninsulares estaban unidos pola chamada Unión de Armas que organizou o conde duque de Olivares, Gaspar de Guzmán. Cómpre ter en conta que Portugal e España formaban un mesmo imperio baixo o rei Felipe IV. A expedición militar lusoespañola cruza o Atlántico até chegar a San Salvador de Bahía, e tralo asedio dun mes, tivo lugar a vitoria  aliada.

SÁTIRA ITALIANA DO MAQUES

Chega o momento de desvelar a presenza do Bierzo neste acontecemento belicoso. Entre os comandantes da flota naval peninsular estaban Fadrique de Toledo e o portugués Manuel de Menezes. Este mando internacional dual dirixía 38 naves con 8.000 soldados, deles 21 grandes galeois. O Fadrique de Toledo Osorio estaba emparentado cos marqueses de Vilafranca do Bierzo. El era capitán xeneral de Mar e Terra, ademáis da capitán da armada do océano e da xente de guerra do Reino de Portugal. Nacera en Nápoles en 1580 porque o seu pai foi Pedro Álvarez de Toledo y Colonna, V marqués de Vilafranca e gobernador do Milanesado. Xa sabemos dos importantes cargos que tiveron os marqueses de Vilafranca na política internacional (virrei de Nápoles, virrei de Sicilia, príncipe de Montalbán…). Estes altos oficios na Corte de Castela supuxeron grandes ingresos económicos e sucesivos títulos reais (Ducado de Fernandina en 1559, Grandeza de España en 1623…). Noso Fadique de Toledo tamén conseguíu a merced de ser o 1º marqués de Villanueva de Valdueza (1634) e varios cargos militares na Armada española.

Resulta impresionante coñecer as batallas militares do Fadrique de Toledo. Estivo a luitar en Gibraltar (1621) contra os holandeses, tamén no Canle da Mancha (1623), logo pasou a guerrear no dito Brasil (1624). No Caribe enfrentouse cos ingleses pola recuperación da illa de San Cristobal (1629). Sen embargo, rexeitou ir a Pernambuco contra os holandeses. Por esta oposición caeu en desgraza co poderoso conde duque de Olivares, sufríu un proceso de desobediencia e foi condeado (1633). Finalmente, é reabilitado polo rei Felipe IV que lle concedeu o título de marqués de Villanueva de Valdueza, mais morrera pouco despois (1634).

TOMA ILLA DE SAN CRISTOBAL

OS DOUS CADROS DE DON FADRIQUE DE TOLEDO.

Todos sabemos da importancia do Museo do Prado de Madrid por mor das súas variadas coleciois pitóricas. Muitos deses cadros formaron parte da colección real. Este foi o caso dous cadros da Sala dos reinos do Palacio do Bon Retiro. Eiquí estaban recollidos cadros que representaban batallas por terra e navais referidos ao imperio español. Pinacoteca real recompilada para valorizar a institución monárquica absolutista. Neste apartado queremos facer referencia a dous cadros con protagonismo do noso militar Fadrique de Toledo. A primeira obra representa a Toma de Bahía, polo pintor frei Juan Bautista Maino. O noso Fadrique xorde debuxado cos dous personaxes máis importantes, a saber, o Rei e mailo conde duque de Olivares. Todo isto na parte superior dereita do cadro. Por suposto, hai muita teatralidade nesta representación dos poderes civís que xorden coa súa simboloxía propia do poder (conde de Olivares coa espada da xustiza, Rei vitorioso e defesor do cristianismo fronte aos herexes calvinistas, Fadrique con bastón de mando e banda colorada de xeneral, etc). Na parte inferior xorden os inimigos e derrotados holandés (baixo as botas do Rei e de Olivares) e pedindo clemencia ante o vitorioso Fadrique de Toledo. Pola outra banda, á esquerda do cadro, temos un intento de naturalidade forzada, co arcabuceiro ferido, a muller enfermeira, os menores chorosos e certos vasalos. O aspecto paisaxístico recrea a baía co poderío naval español. Non  falta a presenza do provindencialismo, na parte superior dereita, sempre sobre o poder terreal (Coroa e Goberno). Por mor da dita doutrina provincialista todo sucede porque así o determina a Divinidade suprema, que protexe neste caso a vitoria naval cristiá sobre os protestantes holandeses.

O noso Fadrique de Toledo tamén é protagonista noutro cadro presente no Museo do Prado. Trátase da recuperación da illa de San Cristobal, nas Antillas menores, no Caribe, fronte aos ingleses. Esta obra é do pintor Félix Castelo e representa unha escena ben bélica. O cadro retrata na parte dereita ao Fadrique cos membros da súa xefatura militar. Curiosamente, Fadrique mira de fronte aos espectadores, en sinal do seu protagonismo e atrevemento en un primeiro plano. Debaixo del está o seu exército que desfila. No centro do cadro, unha escena bélica, un forte inimigo bombardeado pola flota española en formación de combate, mentres por terra avanzan os soldados para o asalto final do baluarte. O curioso do caso, é que, trala marcha dos españois, pouco durou a alegría bélica pois a illa volveu a maos dos ingleses.

CADRO TOMA DE BAHIA-BRASIL

Así pois, toda una iconografía ao servizo do poder (Coroa, Goberno central e militares). Estes poderes toman todo o protagonismo nas súas celebraciois e representaciois públicas. Trátase dun clarexo intento pitórico de propaganda bélica e ideolóxica para afincar as estruturas do poder imperial e colonial español sobre a competencia internacional, sexan holandesa, inglesa ou francesa. A alta nobreza española, deixou de pelexar entre sí no campo de batalla, casos dos condes de Lemos na Galicia e O Bierzo, para facer política na Corte, e así conseguir novos cargos internacionais que viñan acompañados dos bos ingresos económicos propios dos seus desempeños gobernativos e militares nas colonias.

O Bierzo, decembro de 2025

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

o leonesismo muda?

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL

O LEONESISMO MUDA?

Por Xabier Lago Mestre.

O medios de comunicación da provincia informan dunha nova fomación leonesista, neste caso un tal SOS León, pola Autonomía. A verdade é que isto xa non abraia a ninguén a estas alturas. Os partidos prepáranse para as eleciois autonómicas que haberá no primeiro trimestre do 2026. Todos ben sabemos que cando hai eleciois xorden novos partidos coma cogumelos outonais. E na provincia renacen as formaciois leonesistas ante a chamada das Cortes de Castela e León por ocupar unha cadeira política.

                O leonesismo é experto na creación de partidos desta temática. Son tantas as formaciois sucesivas que xa a memoria ten ocos baleiros. Os vedraños ben recordamos o BAPL, o GAL, o PRPL, o PREPAL na década dos 80 do século pasado. Logo, na década seguinte, viñeron os da UPL, e a súa división interna do PAL-UL, tamén andaban por alí os Ciudadanos del Reino de León. Xa no século XXI xorden os de Agora e Alantre, coa Plataforma por León e León Ruge. Houbo tamén unha nova división na UPL, pois o seu Conceyu Xoven foi expulsado (2010), e os seus seguidores formaron Conceyu País Leonés. Agora estes anuncian que se unen a Unidad leonesa para formar o dito, SOS León. Tampouco olvidamos aos de UPS (Unión del pueblo salmantino) que se integraron na UPL. En fin, vaia lería de siglas políticas propias do leonesismo.

                Coido que coincidemos todos en que esta lea de partidos leonesistas demostra a pouca unidade política que hai nesa ideoloxía rexionalista. Incluso podemos debater se se trata dunha estratexia de acadar votos para un partido chamado UPL, aproveitando o descontento social dunha provincia periférica e o enfrontamento con Castela, ou se realmente hai unha ideoloxía leonesista.

                Sorprende que o leonesismo se fundamente para reclamar a súa autonomía territorial nun vello reino medieval. Iso si, un reino leonés que pasa de recoñecer os otros reinos veciños, de Asturias e Galicia. Xa sabemos, fan grande o seu reino de León coa minorización dos outros lindeiros. De seguro que na Galicia e Asturias non cavilan do mesmo xeito exclusivista e reducionista. Incluso os galegos poderían reclamar máis autonomía por mor do seu reino Suevo ou da Gallaecia romana. Fruito desta estratexia historiográfica leonesista os andeis da librerías están cheas de libros medievalistas. O pior de todo é que esta demanda social leitora determina os intereses da historiografía leonesa, caso da Universidade de León, desbotando outros temas que se relacionan coa historia comarcal.

                Un exemplo desta revirada historiografía leonesista foi o caso do Bicentenario da provincia de Vilafranca do Bierzo. Cando dende León se fomentaba o medievalismo do seu reino, qué pintaba investigar sobre o provincialismo berciano?. Os recursos económicos das instituciois de León, sexan da universidade ou da deputación, son para fomentar os seus intereses provinciais. Non pode haber concesiois de ningún tipo para os outros territorios comarcais. Non vaia ser que o debate histórico sobre o provincialismo berciano sirva para cuestionar o rexionalismo leonés unificador. Que do recoñecemento provincial berciano pode derivar a toma de conciencia social e a posterior reivindicación política do que nos corresponde por historia e pola descentralización que demandamos no século XXI.

                Un recente estudo, coñecido co rechamante título de “¿La venganza de los lugares que no importan?” (2025), de Ángel Martín Gómez, salienta que o leonesismo non ten seguimento na rexión do Bierzo. Alega o autor que a lexanía a capital de León dilue o voto da UPL. Ademais que “debido a la persistencia de una identidad berciana propia opuesta a la leonesa” resta poder ao leonesismo político. Nada novo baixo o sol!. Incluso un mapa do dito artigo teima en que na zona ocidental da provincia, a saber, Laciana, O Bierzo e A Cabreira a forza leonesista está devaluada polos votantes. Podemos dicir que o bercianismo social e político é un contrapoder para os leonesismo dende o comezo do período democrático. Ademais o leonesismo non ve con bos ollos o que podemos chamar a problemática berciana. Do máis aló do Manzanal, nin queren recoñecer a necesidade da autonomía política berciana através do Consello Comarcal ou o provincialismo, nin admiten a singularidade do Bierzo cultural e lingüístico do galego.

                Para o leonesismo que haxa concellos bercianos que haxan aprobado mociois a prol da autonomía do Bierzo é éxito sen igual. De onde non se tira case que nada, hai que conformarse con pouco. Pois mira que o leonesismo fixo sucesivos intentos por atopar seus votos na rexión do Bierzo, mais sen resultados positivos. Quen pode crer ao leonesismo político cando no pasado atacou o recoñecemento estatutario do idioma galego e denigrou a creación do Consello Comarcal do Bierzo como intento de dividir a súa provincia. Agora ben, o leonesismo non é de fiar porque non ten clarexo o que pretende para o seu. Uns falan dese país leonés (triprovincial), outros do Lexit uniprovincial, e os do alcalde de León queren a unión Asturias e León. Isto non é un proxeto de política autonomista, é mofarse dos cidadaos, tanto leoneses coma bercianos.

                Por todo o visto, ese multipartidismo leonesista, a revirada historiografía medievalista, a indefinición territorial e a falta dun proxeto autonomista para a rexión do Bierzo supón que as dúas zonas veciñas sigan polas dinámicas tradicionais de desencontro. León non pode aceitar a singularidade territorial, histórica e cultural que dende O Bierzo reclamamos para executar as políticas propias co noso autogoberno. Non importa canto tardemos en acadar nosos obxetivos políticos, porque o certo é que temos avanzado, apesares da resistencia chairega. Este é o caso da institucionalización do Consello Comarcal e a súa praxe política dende 1991. Ademais do recoñecemento estatutario do idioma galego (1997) e o seu emprego no ensino regrado, o que non ten conseguido o leonés. Pasemos dos que sempre nos din que hai que agardar ao que nos manden dende fóra. Iso fixemos cos que condicionaban a creación da nosa Comarca a ter antes unha Lei de comarcalización de Castela e León. Hoxe o leonesismo promete a nosa provincia para depois cando eles teñan a súa autonomía rexional. O Bierzo ten de seguir o seu vieiro de futuro.

O Bierzo, novembro de 2025.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

VIAXE DE TÓDOLOS SANTOS PARA CHAVES

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL

TÓDOLOS SANTOS POR CHAVES,

Por Xabier Lago Mestre.

A mañá está chuviosa en Ponferrada. Na parada hai varios viaxeiros que agardamos o bus para Chaves. A espera permite as presentaciois e os comentarios sobre o temporal de augas. Xa no bus recollemos a otros turistas en Camponaraia, Vilamartín e mailo Barco de Valdeorras. Pouco depois a suba para O Bolo, onde vemos as consecuencias dos lunes do verán. Tras muitas curvas chegamos á Gudiña. Todos abaixo para tomar o almorzo e estirar as pernas.

                De novo no bus, pola autoestrada A-52 até Verín, onde viramos para o sul, pola A-75 cara á desexada Chaves. Por fin, paramos na beira do forte de Neutel. Xa temos diante de nós a feira dos Santos. Estamos enriba da cidade lusa. Segue a chover. Ringleiras de postos de roupa ofrecen multitude de prendas a baixos prezos e de marcas ben falsificadas. Pola dereita, ropa interior, pola esquerda paraugas e chuvasqueiros. Os vendedores chaman a nosa atención de contino con berros cheos de boas ofertas. Entramos na avenida do Estadio, e novas ofertas de obxetos de coiro, máis adiante todo tipo de doces para rematar coa fame. Na praza rotonda atopamos a escultura dos Aliados, polos mortos na Primeira Guerra Mundial, sempre presente nas cidades lusas.

                Mais Chaves ten outros atrativos, o seu patrimonio monumental. Primeira paragem o forte de san Francisco. Fotos para o seu libertador a cabalo, o xeneral Silveira, e os canóns ameazantes da entrada. Varias rúas fan referencia ao pasado militar, terreiro cavalería ou Dragoes.  Agora a fortificación é un hotel. Entramos na zona vella, na procura do castelo. Eiquí só resta a torre da homenagem onde hai un museo militar. Vaia bo miradoiro da cidade e da ribeira do río Tamega. Neste altozano varios canons gardan o vello castelo. A poucos pasos os chamados Paços do concelho (Cámara municipal), tamén o museo da regiao Flaviense e a igreja matriz de santa María Maior. Non pasar por alto a coluna do Pelourinho, símbolo dos dereitos consuetudinarios locais, normalmente concedidos polos reis lusos. A baixada é para o río Tamega, onde non pode faltar a andaina pola ponte de Trajano. Recordemos que tivo un importante pasado romano, velaí as numerosas termas que conserva. Doutra ribeira existe o jardín público do século dezanove cun clarexo carácter aburguesado e coa tribuna dos músicos.

                Chega a hora do xantar. Tódolos viaxeiros agardamos baixo a chuvia o regreso do bus. Na portaequipaxes deixamos as numerosas compras na feira dos Santos. Nas aforas da cidade o noso restaurante agarda cos bos alimentos. Pimeiro uns entrantes de frituras, regados cos bos viños da regiao, depois un quente puré de verduriñas. E chega o bacallau asado con patacas. Non quedas con fame pois co bacallau sempre se repite. De postre, macedonia de froitas e un cafetiño brasileiro ben negro.

                Eiquí non hai tempo da sesta, de novo ao bus. Como chove outra vez con forza, os bercianos son levados para un amplo almacen ben abastecido, xa que non apetece a muitos mollarse máis. Outros voltamos á cidade de Chaves que sempre restan cousas de ver. Tras cruzar a ponte Trajano, agatuñamos pola rúa santo Antonio, toda zona comercial. No largo do xeneral Silveira tedes as letras publicitarias para facer a foto do recordo de Chaves. Logo para o pequeno museo ferroviario. Chaves estivo unida polo ferrocarril métrico de 97 kilómetros coa estación de Peso da Régua no val do río Douro. Estación que comunicaba coa cidade do Porto polo oeste e Barca de Alba polo leste con Salamanca. Outra cousa que abraia é ver a importancia que dan ás juntas de freguesías, nosoutros localizamos as sedes de santa María Maior (no centro) e Madalena nas aforas. Xa sabemos que esas feligresías son coma as nosas pedanías bercianas coas xuntas veciñais.

                Baixamos para os almacens ou lojas onde nos esperan os compañeiros do Bierzo. Todos máis cheos de bolsas de roupas, menaxes, viños e bacallau. No aparcadoiro vemos que hai outro autobús do Bierzo, logo non somos os únicos viaxeiros do norte. Sempre en novembro son muitos os que viaxamos para Chaves, por mor da feira dos Santos ou polos seus mercados semanas. Ademais din que o mellor bacallau se come en novembro sempre. Está mui ben viaxar a Portugal para darmos de conta da importancia de ter un idioma común que nos axuda na comunicación co noso galego. Quizais a fonética sexa diferente mais a escrita é máis doada se sabemos galego sen dúbida. Xa no bus, a escuridade da noite arroupa aos dormintes, mentres outros desfrutan dunha película do cómico Paco Martínez Soria. No vindeiro ano voltamos se a saúde acompaña.

O Bierzo, novembro de 2025.  

 

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

ANTIGOS PROXETOS FERROVIARIOS NA REXIÓN DO BIERZO

LIBRERIAS SIMÓN Y QUIÑONES

LIBRERIACAJONDESASTRE.COM

ANTIGOS PROXETOS FERROVIARIOS NO BIERZO,

Por Xabier Lago Meste.

O Goberno do Estado anuncia un novo estudo sobre o proxeto ferroviario para salvar o lazo da Granja de san Vicente. A verdade é que levamos tantos estudos prometidos que xa resultan difícis de crer. Todo isto recorda cando se fixeron os primeiros estudos e as posteriores obras ferroviarias do dito lazo. Daquela, na segunda metade do século XIX, houbo muitos problemas para atopar o trazado ferroviario, por mor do grande desnivel dende Brañuelas até a ribeira do Boeza. Ademais dos numerosos valegos que había que atravesar e dos túneis que tiñan que furadar. A todo isto engadimos a creba financeira da compañía ferroviaria debido aos numerosos gastos (infraestruturas, salarios, débeda dos créditos…) e os litixios coa veciñanza que protestaba pola perda de camiños rurais, pastoiros e fontes.

                Durante anos o ferrocarril só chegou só até Brañuelas (1868), logo os viaxeiros tiñan que apearse dos trens e coller dilixencias para O Bierzo e Galicia. Foi no ano 1881 cando se puido continuar a viaxe polo inaugurado ferrocarril a vapor. Posteriormente houbo que agardar a 1955 para conseguir a eletrificación deste complexo traxeto ,o que facilitou o transporte de carbóns bercianos para o resto de España. Agora levamos muito tempo agardando un novo traxeto ferroviario que acurte a viaxe para Castela. Pouco podemos facer xa os bercianos salvo agardar a necesaria decisión política do Goberno español.

                Aproveitando que o río Sil pasa por Ponferrada, queremos recordar outros proxetos ferroviarios que afectaron á nosa rexión do Bierzo. De seguro que as achegas históricas que imos publicitar van abraiar a muitos dos leitores. Ben, comezamos polas reivindicaciois de lucenses e vilafranquinos para facer un ferrocarril a vapor polo porto de Pedrafita. En 1879 demándase ese traxeto para unir a vila do Burbia coa capital luguesa. Para isto habería que construir un túnel para salvar o dito porto galego cunha lonxitude de 2.5 km. Unha obra impresionante para aquela época. O traxeto subiría polo Valcarce, con apeadeiros en Perexe, Trabadelo e A Veiga, a seguir por Becerreá, Baralla até Lugo. Volveuse á carga coa reivindicación galegoberciana en 1930, ante o goberno da ditadura, cunha entrevista co xeral Berenguer en Lugo da comisión vilafranquina. Alegábase que ese trazado era máis curto ca por Monforte, 87 km polo norte fronte a 167 km polo sul. Por suposto, non se atopou financiamento público nin privado capaz de botar as vías nesta rexión tan montañosa. O xornal “El Ideal Gallego” publicaba “el gran momento de una comarca. El Bierzo y Galicia. El ferrocarril de Villafranca a Lugo” (1929).

                Vilafranca do Bierzo non se deu por derrotada co fracaso do ferrocarril para a capital luguesa. Resulta que tamén se reivindicou o trazado até Vilaodrid, coa súa conexión para Ribadeo (1918). Tratábase de poder tirar os minerais de ferro de Lugo e carbóns do Bierzo polo porto mariñeiro de cara aos mercados nacional e internacional. Vilafranca estableceu mui boas relaciois estratéxicas con Ribadeo, velaí que se puxera o nome de Riabadeo á popular rúa da Auga da nosa vila. Este trazado tiña 151 km por zona ben montañosa que esixía muitas infraestruturas ferroviarias, a saber, pontes, túneis, salvar desniveis, estaciois…

Houbo bercianos que defenderon con forza as comunicaciois coa Galicia cos seus numerosos artigos xornalísticos. Este foi o caso do presbítero de Vilafranca, Manuel Santín. Este escribe a prol do ferrocarril Vilafranca a Lugo e da chamada “autopista” Madrid A Coruña (1929). Outro tanto acontece co escritor Antonio Carvajal que, ante o grave abandono institucional, “desde tiempo inmemorial se halla huérfana de toda protección por parte de los Poderes públicos”, por iso defende a unión con Galicia, “la idea de pedir la anexión a Galicia, fundándose no solo en la proximidad (…), no es más que una prolongación de Galicia” (Las Riberas del Eo, 1934).  

Outros proxetos ferroviarios foron presentados por Julio Lazúrtegui quen quería crear a nova Vizcaia en Ponferrada cos seus altos fornos de siderúrxia. El propuso un trazado co país luso, “y próxima a Portugal, cuyo acercamiento se impone mediante un ferrocarril directo de Bragança a Ponferrada” (Mercurio, 1920). Ademais doutros de Toreno coa Robla e san Esteban de Pravia con Villablino. O xeneral berciano, Severo Gómez Núñez, tamén fixo referencia ao ferrocarril de Ponferrada a Seabra, “a través de la sierra de la Cabrera, llena de riquezas que hoy se pierden lastimosamente” (Luz de Astorga, 1927). O escritor berciano, Alberto Carvajal A. de Toledo, propón otros trazados alternativos, “cuenca de Fabero puede comunicarse con el de Cacabelos y también con el actual de Villablino a Ponferrada con poco gasto” (Las Riberas del Eo, 1928). Dito autor engade a proposta das minas de Formigueiros para O Cebreiro. Mentres que o enxeñeiro Juan Bautista Neira de Nogais achega un tren con túnel en Burbia para A Leitosa, así coma outro túnel por debaixo de Candín para saír á terra de Cervantes, segundo nos conta o dito Alberto Carvajal.

                Quen si saíu adiante foi o ferrocarril métrico de Ponferrada a Villablino (1918), empegado para a saída de carbón das concas mineiras. Nesta contorna houbo o proxeto ferroviario de Villablino ao porto de san Estaban de Pravia, por Cangas de Narcea, para exportar o carbón lacianiego. Este trazado tiña 124 km cun túnel de 3 km en Caboalles e Cerredo (La Correspondencia de España, 1920). Proxeto que se retomou en 1945 pola Deputació asturiana sen éxito. Desta zona tamén é o trazado ferroviario que partindo de Lugo, ía para Meira, logo a Ibias, continuar por Tormaleo e rematar en Villablino (La Voz de La Verdad,1925).

                Outros proxetos galegos periféricos só tiveron existencia nos planos. Caso do que unía Baralla con Vilalba, Mondoñedo, Barreiros e Ribadeo (1900), cun total de 147 km. Ademais temos esoutro que vencellaba Becerreá co Sarria, eiquí con saídas para Lugo e Monforte (La Voz de Galicia, 1900). 

De volta na rexión do Bierzo, houbo o proxeto ferroviario de Brañuelas para Villablino. Trátase dun traxeto polo val do río Tremor e serra da Granda, onde había que facer un gran túnel de 1000 m para pasar através do val Gordo para Murías de Paredes. E pequenos ramais ferroviarios houbo en Villablino (Villaseca e Caboalles), en Torre (Antracitas santa Cuz e Brañuelas), Albares, La Silva, La Granja e Fabeiro (mina Julia).

A Minero Siderúrxica de Ponferrada tivo minas de ferro en San Miguel de las Dueñas con cargadeiros para trens de Renfe, e en Calamocos con pequeño ferrocarril propio. Sen esquecer os ramais ferroviarios da fábrica da luz, Compostilla I, Cubillos e cargadeiros do barrio da Placa de Ponferrada. Máis lonxe a dita MSP tivo un cargadeiro de ferr na ría de Vigo, en Rande (1960-70), a onde chegaba o mineral berciano con trens da Renfe. Mineral que era exportado para Inglaterra e Alemaña. E cercano estivo outro cargadeiro marítimo (1925), da “compañía Minerales de Hierro de Galicia”, e que serviu para exportar o wolframio galego, mentres que a meirande parte do berciano viaxaba en camións até o porto da Coruña.

O Bierzo, outubro de 2025.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es